Geschiedenis van Vuurwerk

Eeuwenlang ging men er vanuit dat het de Chinezen waren die het vuurwerk hebben uitgevonden. Tegenwoordig denkt men dat het Chinese vuurwerk is voortgekomen uit een vroegere ontdekking in Bengalen, het tegenwoordige Bangla Desh. De naam Bengaals vuurwerk doet ons hier nu nog aan denken. Hoe het ontdekt is weet men niet precies. Het kan gebeurd zijn tijdens het koken van voedsel op een houtvuur.

Bij het koken wordt zout gebruikt. Nu gebruikte men vroeger bij gebrek aan zout ook wel eens het vrij aan de oppervlakte voorkomende salpeter. Het is mogelijk dat dit salpeter terecht is gekomen op een smeulend houtskool, en dat men ontdekte dat men salpeter voor meerdere doeleinden kon gebruiken.

Hoe het ook is, zeker is dat aan het begin van onze jaartelling vuurwerk in China werd gebruikt bij religieuze en wereldse feesten en om boze geesten te verdrijven. Het heeft heel wat eeuwen geduurd voordat ook Europa van het bestaan van vuurwerk afwist.

Salpeter werd in Azië altijd al als een onderdeel van buskruit gebruikt. De Chinezen gebruikten dit samen met zwavel als een soort van lucifers. (In zwavel gedoopte stokjes). Dit deden ze al in de zesde eeuw na Christus. Pas in de dertiende eeuw kwam deze kennis via de Arabische wereld in Europa terecht. Via Italië en Duitsland bereikte deze kennis uiteindelijk Nederland.

Vuurwerk werd destijds hoofdzakelijk gebruikt bij het voeren van oorlogen . Met bommen en vuurpijlen werd de vijand bestookt. De recepten werden door de vuurwerkmakers angstvallend geheimgehouden. Toen de scheikunde in de negentiende eeuw grote vooruitgang boekte, had dat ook grote gevolgen voor de ontwikkeling van vuurwerk. Er waren zelfs handboeken waarin uitvoerig het maken van vuurwerk stond beschreven. Deze ontwikkelingen hebben ertoe bijgedragen dat het vuurwerk is ontstaan zoals wij dat nu kennen. De materialen echter om vuurwerk te maken zijn vrijwel gelijk gebleven.

Momenteel komt 90 % van het totale vuurwerkaanbod uit China. De rest uit diverse Europese landen.

Soorten vuurwerk

Vuurwerk behoort tot de groep van explosieve stoffen, net als munitie en springstof. Vuurwerk onderscheidt zich omdat het bedoeld is om alleen licht-, geluid- en rookeffecten te geven zonder schade te veroorzaken. Die effecten kunnen een serieuze bedoeling hebben, zoals bij lichtpatronen en reddingspijlen (technisch vuurwerk). Als het effect bedoeld is ter opluistering van bepaalde feestdagen, dan is de verzamelnaam feestvuur- werk.

Er zijn duizenden soorten vuurwerk. Allerlei soorten pijlen, vulkanen en ga zo maar door. Toch kan je een soort indeling maken. Ook daar zijn er weer velen van. De bekendste zijn:

- het Akoestisch grondvuurwerk: dit type vuurwerk produceert zijn akoestische effecten (d.w.z. lawaai of een vreemd geluid) op of vlakbij de grond, het knalt, knettert of kermt. Sommige soorten vertonen daarnaast ook nog andere opmerkelijke effecten vlakbij de grond, zoals kleurige vlammen en snelle lichtflitsen. Een paar voorbeelden van akoestisch grondvuurwerk zijn: de zevenklapper, de strijker en de ratelband

- het Grond- en Siervuurwerk: dit type vuurwerk stoot vlakbij de grond felle of gekleurde vlammen en vonken, spetterend glinsterend vuur of gekleurde rook uit. Sommige soorten maken daarnaast vlakbij de grond geluid in de vorm van geknetter, knallen, gezoem of gefluit. Een paar voorbeelden van grond- en siervuurwerk zijn: de fontein, de grondbloem en de draaibloem.

- het Luchtvuurwerk: dit type vuurwerk spreidt zijn effect ten toon op tenminste 3 meter hoger (in praktijk vaak veel hoger). Deze effecten zijn zeer verschillend meestal komen er felle of gekleurde sterren, allerlei vonken (vaak flitsend of glinsterend) en/of rook uit de pijl. Ook komt er vaak een geluid in de vorm van geknetter, knallen, gezoem of gefluit bij te pas. Maar ook het afvuren of lanceren van dit vuurwerk vanaf de grond kan al gepaard gaan met spectaculaire effecten, zoals vonkensporen en gegier. Een paar voorbeelden van luchtvuurwerk zijn: de Romeinse kaars, de vuurpijlen en raketten en de pot.

De bovengenoemde soorten vuurwerk komen het meest voor. Waarschijnlijk is bij iedereen het luchtvuurwerk het meest bekend.

De werking van vuurwerk

Je hebt verschillende soorten vuurwerk maar alle hebben ze één ding gemeen er zit kruit in dat explodeert. Er zijn allerlei soorten explosies. In dit geval gaat het om een explosieve verbranding, een zeer snel en heftig verlopende chemische reactie waarbij veel energie vrij komt. Bij het afsteken van vuurwerk vindt een explosieve verbranding plaats van een mengsel vaste stoffen. (In de meeste gevallen zwart buskruit, dat bij een temperatuur van 350 graden Celsius explosief verbrandt). De vaste stoffen zijn zeer fijngemalen en goed vermengd in een houder geperst. Er komt bij een explosie plotseling heel veel gas vrij wat niet meer in het buisje past. Is het buisje potdicht dan wordt de druk zo groot dat de hele boel uit elkaar spat. Zit er onderin het omhulsel een gat, dan spuit het gas eruit en stijgt het geheel op, net als bij een raket of straalvliegtuig. Zitten er in de bodem een paar kleine gaatjes, in plaats van een grote, dan geeft dat een fluitend geluid. Net als bij de dop van de fluitketel.

Behalve buskruit kunnen er ook andere chemische stoffen in worden gestopt. Bijvoorbeeld voor het verkrijgen van andere kleur en licht effecten. Voorbeelden hiervan zijn:

- magnesium- of aluminiumpoeder voor wit licht,
- bariumverbindingen voor groen licht,
- koperverbindingen voor blauw licht,
- strontiumverbindingen voor rood licht.

De lont

Voor het ontsteken van het meeste vuurwerk is een lont onontbeerlijk. Die geeft je nog even de tijd om te maken dat je wegkomt voordat de zaak de lucht in gaat. Een lont bestaat uit een aantal katoendraden, gedrenkt in een pap met buskruit en bindmiddelen. Zo’n lont brandt razendsnel: het vlammetje legt soms in één seconde 30 centimeter af. Je snapt nu wel dat het bloedlink is om vuurwerk af te steken als het lont afgebroken is of halverwege is uitgegaan.

Effecten van vuurwerk

Bewegingseffect bijvoorbeeld
- opstijgen van het gehele stuk vuurwerk,
- ronddraaien van het gehele stuk vuurwerk,
- opstijgen van delen van het stuk vuurwerk,
- knaleffect,
- geluidseffect,
- lichteffect,
- rookeffect.

Deze effecten kunnen afzonderlijk, gecombineerd of in volgorde voorkomen.

Klein vuurwerk voor gebruik binnenshuis

Ook tot klein vuurwerk wordt gerekend allerlei kamervuurwerk en schertsvuurwerk, zoals klappertjes, confettibommen en sterretjes. Vooral deze sterretjes verdienen speciale aandacht.’Zij bestaan uit een ijzeren staafje met kruid, onjuist is de gedachte dat sterretjes vonken ‘koud vuur’ afgeven. Deze vonken zijn in werkelijkheid brandende ijzerdeeltjes met een temperatuur van meer dan 1000 graden Celsius. Je kunt wel raden wat er gebeurt als je zo’n vonk in je ogen krijgt of op je kleren

Risico’s van vuurwerk

Natuurlijk zit er aan het gebruik van vuurwerk veel risico’s. Erg gevaarlijk is het om vuurwerk in je hand af te steken, als het pakketje ontploft kunnen hier zeer ernstige gevolgen aan verbonden zijn. Ook wordt er vaak met vuurwerk gestunt.
‘Je bent een rund als je met vuurwerk stunt’ is de slagzin van een campagne die tegen het stunten met vuurwerk is omdat dit stunten jaarlijks zoveel slachtoffers eist. Stunten met vuurwerk is wel leuk omdat je rare effecten krijgt. Als je een beetje knutselt met wat verschillende soorten weet je niet wat je ziet, totdat het opeens iets te vroeg ontploft. Je had het pakketje nog net niet weggegooid en het ontplofte al. Dit soort risico’s zitten er nu een maal aan. Je moet je dus gewoon aan de gebruiksaanwijzing houden.

Opslag van vuurwerk

Als je aan het opslaan van vuurwerk denkt denk je automatisch aan Enschede. In Enschede was teveel vuurwerk in een te kleine ruimte opgeslagen. Er kwam een klein vuurtje op een manier bij en zo ontplofte de fabriek, maar niet alleen de fabriek door de kracht van het vuurwerk werd een hele woonwijk in een keer weggevaagd. Door het niet goed verpakken en het te veel opslaan van het vuurwerk in een te kleine ruimte is dit afschuwelijke ongeluk gebeurt.
Ook in Ede wordt vuurwerk (weliswaar op kleinere schaal) opgeslagen. Hierover heeft een stuk in de krant gestaan:

Artikel uit De Gelderlander van 15-12-2000

Opslag vuurwerk Ede minimaal na oudjaar
Door onze verslaggeefster EDE / WAGENINGEN / RENKUM
Na de jaarwisseling moet er zo min mogelijk consumentenvuurwerk in winkels in
Ede overblijven. Dat stelt P. Joosten, commandant van het Edese brandweerkorps.
'Vorig jaar, na de millenniumwisseling is er nogal wat consumentenvuurwerk
blijven liggen', aldus Joosten. 'Dat is ook voor de verkopers zelf vervelend,
want het neemt ruimte in beslag.Wij willen de risico's zoveel mogelijk beperken
en er bij de -verkopers op aandringen dat het meeste vuurwerk straks gewoon
weg is.'
Vele winkels in de regio verkopen eind december consumentenvuurwerk. Politie,
brandweer en gemeenten controleren deze maand de opslag en de verkoop. In de
regio is geen sprake van verscherpte controle, zoals sommige andere Nederlandse
gemeenten wel doen naar aanleiding van de vuurwerkramp in Enschede.

Controle op vuurwerk
De manier waarop wordt gecontroleerd, verschilt per gemeente. In de gemeente
Ede zijn maar liefst 25 verkooppunten. Het gaat vaak om kleinschalige verkoop.
De opslag bij die winkels komt vaak niet uit boven de duizend kilo. Joosten:
'Alle verkooppunten worden deze maand in elk geval één keer gecontroleerd.
Dat doen we elk jaar, samen met de politie en de gemeentelijke milieudienst.'
In Wageningen zijn volgens politiewoordvoerder F. Bouwknegt zo'n 6 winkels waar
consumentenvuurwerk wordt verkocht. Hier controleren de instanties los van elkaar.
'De gemeentelijke milieudienst controleert of de vergunningen wel worden nageleefd',
meldt een woordvoerder van de gemeente Wageningen. 'Alle opslagen en winkels worden
gecontroleerd, op afspraak.'
De politie controleert ook. 'Daar hebben we zelf de expertise voor in huis',
meldt Bouwknegt.'We kijken met name of er niet te veel ligt, en of het spul wel
op de juiste plek is opgeborgen. Pas als er problemen zijn, schakelen we de
milieudienst van de gemeente in.' De Wageningse brandweercommandant was gisteren
niet voor toelichting van zijn aandeel in de controle bereikbaar.
In de gemeente Renkum zijn vijf verkooppunten: een in Oosterbeek en vier in
Renkum. De controles worden hier door de politie verricht. 'Onze afdeling
Milieu controleert alle verkooppunten', vertelt een woordvoerster van de politie.
De brandweer controleert alleen als er een nieuw verkooppunt bij komt. 'Dan
gaan we kijken of aan alle voorschriften wordt voldaan', meldt een woordvoerster
van de Renkumse brandweer. 'Zo is er net een nieuwe bijgekomen in Doorwerth.'
Volgens haar voldoen alle verkooppunten aan de voorschriften. 'Ze zijn allemaal
gecertificeerd door een erkend beveiligingsbedrijf.'

Er kan dus niet zomaar overal wat vuurwerk worden opgeslagen. Het is heel belangrijk dat het opgeslagen vuurwerk goed verpakt is. Ook is controle door de gemeente zelf belangrijk.