Beschrijving van het thema:
Ongeveer 230 jaar geleden begon in Europa de industriële revolutie. Deze ingrijpende sociale en economische verandering startte in de Engelse textiel- en staalindustrie en verspreidde zich van daaruit over de rest van Europa en de wereld. Massaproductie in fabrieken verving op grote schaal ambachtelijke arbeid. Steeds meer mensen, zelfs vrouwen en kinderen, moesten in fabrieken werken. Fabrieksproductie en loonarbeid werden het zwaartepunt van de economie. Een nieuwe tijd was begonnen: het tijdperk van de moderne industriële samenleving.

Dit werkstukpakket gaat over de oorzaken en gevolgen van de industriële revolutie. Het verklaren van deze ontwikkeling is niet alleen belangrijk omdat dit een invloedrijke historische gebeurtenis was, maar ook omdat we hiervan indirect iets kunnen leren over het heden. Bijvoorbeeld over de manier waarop we de groei van onze eigen economie of juist die van arme landen kunnen verbeteren.

Vaak wordt de industriële revolutie verklaard uit de uitvinding van nieuwe technologieën waarmee goederen sneller en goedkoper gemaakt konden worden. De stoommachine is hier een van de bekendste voorbeelden van. De Amerikaanse historicus Joel Mokyr vindt deze verklaring te eenvoudig. Hij wijst op een andere oorzaak. Volgens hem ontstond de industriële revolutie ook doordat kennis over wetenschap en technologie in de achttiende en negentiende eeuw toegankelijker werd. De ontwikkeling van de boekdrukkunst verbeterde bijvoorbeeld het aanbod en de verspreiding van kennis. Slimme ondernemers (al werden die toen nog niet zo genoemd), technologen en wetenschappers konden hierdoor gemakkelijk van elkaar leren. Zo ontstond volgens Joel Mokyr een ‘innovatief economisch klimaat’ waarin steeds nieuwe technologieën werden verzonnen. Voor zijn werk ontving Joel Mokyr in 2006 de Dr. A.H. Heinekenprijs voor de Historische Wetenschap.

Interessante vragen:

  • Waarom vond de industriële revolutie in Europa plaats? En bijvoorbeeld niet in China, dat zich in de achttiende en negentiende eeuw op een vergelijkbaar technologisch en economische niveau bevond.
  • Wat is de rol van het aanbod en de toegankelijkheid van kennis bij de groei van een economie?
  • Waarom worden er in sommige economieën telkens weer nieuwe technologieën verzonnen en in andere economieën niet?
  • Hoe kan de ontwikkeling van nieuwe technologieën gestimuleerd worden?

Voorbeelden van probleemstellingen:

  • Wat zijn de economische, sociale en politieke oorzaken van de industriële revolutie?
  • Waarom begon de industriële revolutie in Engeland?
  • In Nederland kwam de industriële revolutie pas veel later opgang: hoe is dit te verklaren?
  • De industriële revolutie had grote sociale gevolgen. Een heleboel mensen trok in de negentiende eeuw bijvoorbeeld van het platteland naar de stad om daar in een fabriek te gaan werken. Het fabriekswerk was zeer zwaar en het loon erg laag. Wat waren de sociale gevolgen van de industriële revolutie en hoe is de opkomst van het socialisme hieruit te verklaren?
  • Volgens Joel Mokyr waren bij het ontstaan van de industriële revolutie het toegankelijker worden en het groeiende aanbod van kennis van groot belang. Wat is de relatie tussen de ontwikkeling van de boekdrukkunst en de industriële revolutie?
  • De voortdurende verbetering van technieken en producten speelt volgens Joel Mokyr een belangrijke rol in de groei van een economie: hoe heeft de stoommachine zich bijvoorbeeld ontwikkeld? Hoe verhoudt deze ontwikkeling zich met de groei van de Europese economie.

Voorbeelden van onderzoeksactiviteiten:

  • Doe in het museum Industrion in Kerkrade onderzoek naar de manier waarop fabrieksarbeiders aan het eind van de negentiende en aan het begin van de twintigste eeuw leefden. Combineer de resultaten van je onderzoek met een literatuuronderzoek. Andere mogelijke musea zijn de Steenkolenmijn in Valkenburg of het Spoorwegmuseum in Utrecht.
  • Elke provincie heeft een provinciaal archief. Hier worden belangrijke historische bronnen bewaard. Vaak zijn hier ook oude archieven van bedrijven te vinden. Zoek een archief van een fabriek uit de negentiende eeuw en onderzoek de arbeidsomstandigheden van de werknemers. Hoe lang duurde een werkdag? Wat was het loon? Werkten er ook vrouwen en kinderen? Wat verdienden zij?
  • Bedrijven verzinnen aan de lopende band nieuwe producten. Bezoek een grote fabriek en onderzoek hoe zij daar nieuwe technologieën bedenken. Concentreer je hierbij op één technologie. Spreek met de ‘uitvinders’, laat je rondleiden en verzamel mooi beeldmateriaal dat geschikt is voor je eindproduct. Combineer dit met een klein literatuuronderzoek. Wat is het verschil tussen de manier waarop er nu en 200 jaar geleden nieuwe technologieën werden bedacht?
  • Organiseer een interview met een conservator van het Nederlands Stoommachine Museum in Medemblik. Hoe heeft de stoommachine zich ontwikkeld? En hoe kan deze ontwikkeling worden geplaatst in de industriële revolutie? Maak vooraf een goede vragenlijst en neem het gesprek op zodat je het later terug kunt luisteren.
  • Let op: dit is een pittig onderzoek! Volgens Joel Mokyr speelden het groeiende aanbod en de verspreiding van kennis een belangrijke rol bij het ontstaan van de industriële revolutie. Doe met behulp van informatie op de website van Global Historical Bibliometrics (zie documentatie) onderzoek naar de productie van gedrukte boeken tussen ongeveer 1600 en 1900 en probeer een verband aan te geven met de industriële revolutie. Gebruik hiervoor ook het artikel De Timmerman, de boekdrukker en het ontstaan van de Europese Kenniseconomie van Jan Luiten van Zanden (zie documentatie).

Voorbeelden van eindproducten en presentatiemogelijkheden:

  • Organiseer een excursie naar het museum waar je onderzoek hebt gedaan. Voorbeelden van musea vind je hierboven bij de onderzoeksactiviteiten. Geef zelf een rondleiding of maak een speurtocht met opdrachten voor je klasgenoten. Zorg dat de opdrachten nauw aansluiten bij je onderzoek.
  • Richt op school een tentoonstelling in over je onderwerp. Verzamel beeldmateriaal of voorwerpen. Laat bijvoorbeeld bezoekers van de tentoonstelling beleven hoe het was om in de negentiende eeuw te werken door een fabrieksarbeid na te bootsen. Schrijf toelichtende teksten of maak je eigen audiotour. De tentoonstellingsruimte kun je inrichten met grote tafels of borden waarop informatie geplakt is. Laat je inspireren door musea die je zelf kent. Op deze manier zou je bijvoorbeeld de eerste en de derde onderzoeksactiviteit kunnen verwerken.
  • Schrijf een fictief dagboekfragment van een leeftijdsgenoot die 150 jaar geleden in een fabriek moest werken. Hoe zag zijn of haar dag er uit? Wat voor soort werk had je leeftijdsgenoot? Was het werk moeilijk of zwaar? Wat was er te horen in de fabriek en waarnaar rook het daar?
  • Maak een fictief radioprogramma over je onderwerp. Hou interviews en spreek zelf geschreven teksten en citaten in. Je kunt natuurlijk ook gebruikmaken van geluiden of muziek. Verder zou je een kort fragment uit een roman kunnen voorlezen om een sfeer te schetsen. Maar zoek voordat je begint eerst wel uit of dit technisch mogelijk is. Zijn er een goede computer en opnameapparatuur beschikbaar? Ken je iemand die hier verstand van heeft?

Nog meer tips:

  • Bekijk voor het lezen van een boek goed de inhoudsopgave en bepaal welke delen het belangrijkste zijn voor jouw onderwerp. Je hoeft lang niet alles te lezen om veel informatie te vergaren.
  • Bedenk bij het lezen van een tekst telkens goed wat de schrijver bedoelt met belangrijke woorden zoals industrialisering, innovatie en massaproductie.
  • Als je over een onderwerp moeilijk informatie kunt vinden, probeer dan een interview met iemand (bijvoorbeeld een historicus) die hier meer van weet, te regelen.

Bronnen:
De Heinekenprijzen
Dit is de officiële site van de Heinekenprijzen van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Hier vind je onder ‘laureates’ allerlei informatie over de winnaars, van persberichten met verwijzingen naar literatuur tot filmpjes en interviews met de winnaars uit Akademie Nieuws, de nieuwsbrief van de KNAW. Deze site is een uitstekend startpunt om meer over Joel Mokyr en zijn werk te weten te komen.

Making the Modern World
Dit is een mooi gemaakte Engelse website van het National Museum of Science and Industry in Londen. Er is allerlei informatie te vinden over de geschiedenis van wetenschap en technologie.

Wikipedia over de industriële revolutie
Bij Wikipedia is natuurlijk ook informatie te vinden over de industriële revolutie. Besef wel dat dit artikel zeer beknopt is en lang niet zo betrouwbaar als een van de hierboven genoemde boeken. Gebruik deze site dus alleen om je in te lezen en niet als basis voor een literatuuronderzoek.

Schooltv-site over kinderarbeid in de negentiende eeuw
Een website van Schooltv over kinderarbeid in de negentiende eeuw. De site is vrij beknopt en daarom vooral geschikt als inleiding op het onderwerp kinderarbeid. Je kunt er ook een aantal uitzendingen over kinderarbeid bekijken.

Global Historical Bibliometrics
Op deze website van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen in Amsterdam worden gegevens verzameld over de productie en de verspreiding van boeken in Europa en de rest van de wereld. Het project is pas net begonnen en de website is dus nog niet zo uitgebreid. Er staat al wel een artikel op waarin de langetermijnontwikkeling van de boekproductie en ‑consumptie in Europa tussen 500 en 1800 beschreven wordt. Maar let op: dit is een moeilijke website!

De Timmerman, de boekdrukker en het ontstaan van de Europese Kenniseconomie.
Een artikel van Jan Luiten van Zanden over de prijs en het aanbod van kennis in de periode voor de industriële revolutie. De schrijver illustreert in deze tekst, aan de hand van gegevens over de stijgende boekproductie, hoe kennis in de periode voor de industriële revolutie gemakkelijker toegankelijk werd. Dit artikel kun je goed gebruiken bij het onderzoeksidee over de bibliometrics-website.

De trage revolutie: over de wording van industriële samenlevingen
Een van de beste boeken in het Nederlands over het ontstaan van de industriële samenleving. Er wordt onder andere een antwoord gezocht op de vraag waarom de industriële revolutie in Engeland begon. Het boek is samengesteld door Hans Righart (1991) en bevat verschillende zeer bruikbare artikelen. Je hoeft natuurlijk niet het hele boek te lezen. Bekijk van te voren in de inhoudsopgave welke hoofdstukken en paragrafen belangrijk zijn en welke niet. Vraag hiervoor eventueel hulp van je leraar.
Meppel: Boom. ISBN: 90-6009-945-1

Oliver Twist
Een verfilming (Roman Polanski, 2005) van het beroemde boek van Charles Dickens uit 1838. Oliver Twist is een weesjongen die in een touwfabriek moet werken. Later vlucht hij naar Londen waar hij door een groep boeven gedwongen wordt om te stelen. Deze film geeft een goede indruk van de Engelse samenleving halverwege de negentiende eeuw. Van de kinderarbeid in fabrieken, van het grote verschil tussen arm en rijk en van het leven in arme en dichtbevolkte wijken in Londen. Je kunt natuurlijk ook het boek lezen.
Boekgegevens: Charles Dickens (1838, 2003). Oliver Twist. Penguin Books Ltd. ISBN: 0141439742

La Germinal
Een verfilming (Claude Berri, 1993) van het boek De Mijn van de Franse schrijver Emile Zola uit 1885. De Mijn gaat over een groep mijnwerkers van een steenkolenmijn die uit protest tegen hun slechte arbeidssituatie in opstand komen tegen hun baas. De film geeft een goede indruk van het leven van mijnarbeiders in de negentiende eeuw. Ze werkten onder verschrikkelijke en levensgevaarlijke omstandigheden. Lange werkdagen in stikdonkere en nauwe mijngangen voor een karig loon. Sommige gangen waren zo smal dat alleen kinderen er steenkool konden graven.
Boekgegevens: Emile Zola. De Mijn (1885, 2004). Amsterdam: Van Oorschot. ISBN: 9028250123

Nederland 1780-1914: staat, instituties en economische ontwikkeling
Een boek van Jan Luiten van Zanden en Arthur van Riel (2000) over de economische geschiedenis van Nederland in de negentiende eeuw. De schrijvers verklaren onder andere de late en trage industrialisering van Nederland. Als je dit boek gebruikt, is het wel handig als je al iets weet van de geschiedenis van Nederland. Ook hiervoor geldt dat je natuurlijk niet het hele boek hoeft te lezen. Bekijk van te voren in de inhoudsopgave welke hoofdstukken en paragrafen belangrijk zijn en welke niet. Vraag hiervoor eventueel hulp van je leraar.
Amsterdam: Uitgeverij Balans. ISBN: 9050185193

Geschiedenis van de Techniek in Nederland. De wording van een moderne samenleving 1800-1890
Een zesdelig overzichtswerk (1992-1995) over de Nederlandse techniekgeschiedenis in de negentiende eeuw. In deze boeken is interessante informatie te vinden als je iets wilt weten over de ontwikkeling van één bepaalde techniek. Maar bedenk dan van te voren wel héél goed wat je precies wilt weten, anders verdwaal je in deze serie.
Zutphen: Walbrug Press. ISBN: 90-6011-811-1

Kleine geschiedenis van de wetenschap
In dit boek schetst Rienk Vermij (2005) de geschiedenis van de wetenschap, van Aristoteles tot Einstein. Niet alleen nieuwe theorieën maar ook laboratoriumhulpen, tijdschriften en geld speelden volgens de schrijver een belangrijke rol in de ontwikkeling van de wetenschap. Vooral hoofdstuk 7 (deel 2) is interessant voor dit werkstukpakket. Dit hoofdstuk gaat namelijk over het ontstaan van de industriële wetenschap in de twintigste eeuw.
Amsterdam: Nieuwezijds B.V. ISBN: 9057122243

The Gifts of Athena: Historical Origins of the Knowledge Economy
Een moeilijk Engels boek van de Heinekenprijswinnaar Joel Mokyr (2002). Mokyr beschrijft in dit boek onder andere hoe de verspreiding en toegankelijkheid van kennis een rol hebben gespeeld bij het ontstaan van de moderne industriële samenleving. Je hebt dit boek niet noodzakelijkerwijs nodig voor het maken van een profielwerkstuk met behulp van dit werkstukpakket, maar als je goed Engels kunt lezen is het misschien leuk om te bekijken
Columbia and Princeton: University Presses of California. ISBN: 0691094837

Zwaarden, paarden en ziektekiemen
In deze internationale bestseller (vertaling uit 2006) en Pulitzerprijswinnend boek verklaart Jared Diamond waarom niet de Australische Aboriginals of de Afrikaanse nomaden de wereld veroverd hebben, maar de Euraziatische volkeren. Volgens Diamond hebben de ontwikkelde delen van de wereld hun positie uiteindelijk niet aan zichzelf, maar aan een speling der natuur te danken. Ook dit boek behandelt de industriële revolutie. Het is ontzettend prettig leesbaar boek.
Uitgeverij Het Spectrum. ISBN: 9027490848

Dit werkstukpakket werd geschreven door Geert de Jong.