Beschrijving van het thema:
Elk jaar stopt een groot aantal Nederlandse boeren met hun bedrijf. Vaak gaan ze met pensioen en blijven in hun boerderij wonen. In veel gevallen echter, gebruiken ze de vrijgekomen ruimte in stallen of andere bijgebouwen voor nieuwe bedrijfjes. Deze ‘nieuwe plattelandsbedrijven’ zijn overal in Nederland te zien: caravanstallingen, ‘bed&breakfasts’, maneges en autohandels vormen een steeds groter deel van de rurale (=plattelands)economie. Als de boer echt vertrekt, vestigen stedelingen zich graag in de voormalige boerderij. Zij zoeken de rust en de natuur op.

Het ontstaan van dergelijke nieuwe functies van boerderijen noemen we diversificatie. Deze diversificatie is niet zonder consequenties. Het verdwijnen van de boeren tast het uiterlijk van het platteland aan. Boerderijen en stallen worden verbouwd om andersoortige bedrijven te huisvesten of om ze aantrekkelijker te maken als woning. Daarnaast schieten de prijzen van voormalige boerderijen omhoog door de grote vraag – vaak zover dat plaatselijke bewoners niet eens meer een huis in hun eigen dorp kunnen kopen.

Omdat aanpassingen vaak stapvoets plaatsvinden, zonder dat een gemeente op de hoogte is, is het moeilijk grip te krijgen op deze ontwikkeling. Als we echter het bekende (en geliefde) plattelandsbeeld willen behouden, is het essentieel dat wildgroei van bedrijven en woningen op het platteland wordt tegengegaan.

In dit kader is er voor wetenschappers veel te onderzoeken: de economische gevolgen van diversificatie, de toenemende druk op de ruimte (ook vanuit de steden) en de problemen die individuele boeren tegenkomen.

Interessante vragen:

  • Waarvoor willen we ons platteland gebruiken; voor recreatie, voor woningen, voor natuur, voor bedrijven of voor landbouw?
  • In hoeverre willen we nieuwbouw en vestiging van bedrijven toestaan op het platteland?
  • Is er toekomst voor landbouw in Nederland?
  • Wat zijn de gevolgen van de snelle afname van het aantal boeren in Nederland?

 Voorbeelden van probleemstellingen:

  • Welk beleid voert jouw gemeente ten aanzien van functieverandering op het platteland, en in hoeverre hebben zij de ontwikkelingen onder controle?
  • Wat vinden boeren van de nieuwe plattelandsbewoners/bedrijven?
  • Tot welke veranderingen aan het gebouw en het erf kan een nieuwe functie van een boerderij leiden?
  • Hoeveel voormalige boerderijen die nu een andere functie hebben zitten er in jouw eigen omgeving?
  • Waarom verhuizen ‘stedelingen’ naar het platteland?

Voorbeelden van onderzoeksactiviteiten:

  • Zoek een (+/-50 jaar) oude kaart op van een gebied bij jou in de buurt en vergelijk die met een recente kaart. Kijk of er veel veranderd is in de hoeveelheid gebouwen op het platteland. Let vooral op de randen van de bebouwde kom.
  • Bezoek een openluchtmuseum, zoals dat in Arnhem. Bekijk welke verschillen er bestaan tussen het platteland van honderd jaar geleden en nu. Probeer de huidige gebeurtenissen in een langduriger proces te plaatsen.
  • Interview kennissen of familie die in een stad wonen. Probeer erachter te komen of zij in een boerderij zouden willen wonen. Zo ja, waarom?
  • Interview een ambtenaar van de afdeling ruimtelijke ordening van een gemeente. Wat vindt de gemeente? Is er specifiek beleid voor het gebied buiten de bebouwde kom? Ontvangt de gemeente veel aanvragen voor het vestigen van bedrijven in voormalige boerderijen? Vergelijk de informatie die je van de gemeente krijgt met de resultaten van je eigen veldwerk.
  • Interview vertegenwoordigers van de diversificatie: niet-boeren die wel in een boerderij wonen of een bedrijfje in een voormalige boerderij hebben. Waarom zijn zij naar het platteland gekomen? Zijn hun verwachtingen uitgekomen?
  • Interview boeren over de veranderingen op het platteland en hun ‘nieuwe buren’. Vraag ook of zij zelf overwegen om te stoppen met hun bedrijf en wat hun argumenten zijn.
  • Ga met de fiets naar een plattelandsgebied in de buurt en bekijk de gebouwen die je daar tegenkomt. Noteer of ze nog als boerderij gebruikt worden of dat ze inmiddels een andere functie hebben. Alleen al door om je heen te kijken kun je een heleboel informatie vergaren.

Voorbeelden van eindproducten en presentatiemogelijkheden:

  • Schrijf naar aanleiding van je onderzoek een artikel voor een plaatselijke krant. Belicht standpunten van de gemeente, van boeren en van nieuwe bewoners. Zet de standpunten af tegen de feiten.
  • Maak een fototentoonstelling over het onderwerp. Fotografeer zoveel mogelijk boerderijen en ex-boerderijen, liefst samen met de bewoner. Kijk naar verschillen en overeenkomsten. Benadruk in je foto’s hoe de diversificatie het boerenlandschap wel of niet aantast.

Toelichting vakken:
Aardrijkskunde bestudeert de spreiding van mensen en hun activiteiten over het aardoppervlak. Het gaat altijd om de vragen ‘Waar?’ en ‘Waarom daar?’. Je kunt je hier dus afvragen waarom mensen en bedrijfjes zich graag in een relatief afgelegen gebied vestigen. De economie bestudeert de bestaansmiddelen van mensen en wat zij daarmee doen. Economische thema’s in dit werkstuk kunnen onder andere zijn: de zeer hoge marktwaarde van voormalige boerderijen en de vestigingskeuze van bedrijven die zich in die boerderijen vestigen.

Bronnen:
Boerderijen zonder boer in Friesland
Kijk in: Archief->2000 afl. 4->artikel van J. van der Vaart Samenvatting van het onderzoek van Jacob van der Vaart naar herbestemming van boerderijen in Friesland.

Landleven
Dit tijdschrift biedt het romantische beeld van het buitenleven. Aardig om een keer door te bladeren, het geeft een inkijk in de beelden die sommige mensen van het platteland hebben. Soms inhoudelijke waarde.

Opgetutte boerderijen, boerderettes en boerderaars in Friesland

Platteland.pagina.nl
Dit is de startpagina voor het platteland. Je vind hier links naar ontzettend veel websites van plattelandsbedrijven, campingboerderijen, zorgboerderijen en organisaties. Misschien vind je iets interessants bij jou in de buurt, waar je zelf kunt gaan kijken.

Boerderijen en platteland in verandering
Een onderzoeksverslag van Jacob van der Vaart naar herbestemming van boerderijen in Friesland. De schrijver is op dit boek gepromoveerd en zit ook in bovenstaand JOTA!-filmpje. Kun je dit boek niet vinden, dan kun je een gedeelte van de informatie ook wel uit de volgende bron halen.

Hoe God verdween uit Jorwerd
Het bekende boek van Geert Mak beschrijft de veranderingen die zich de afgelopen eeuw hebben voorgedaan in het Friese dorpje Jorwerd. Hoofdstuk 1: ‘Het wonder van het bouwen’ is een prima inleiding op de ontwikkelingen die zich door heel Nederland afspelen. Maar toch ook een aanrader om helemaal te lezen als je de tijd hebt.

Dit werkstukpakket is geschreven door Sander van Waveren.