In deze special gaan we in zevenmijlslaarzen door de geschiedenis van Berlijn, een van de interessantste steden van Europa. Het overzicht is bedoeld voor leerlingen die een bezoek aan de stad voorbereiden en zelfstandig meer te weten willen komen over Berlijn. We vertellen je wat er zoal gebeurd is en waar je er nu nog sporen van terug kunt zien.

Overal waar je dit teken in de tekst ziet staan, kun je in de stad zelf iets over dat onderwerp bekijken!

Berlijn – bijzondere hoofdstad

19e eeuw: Nakomertje

Pas in 1871 werd de stad hoofdstad van het toen kersverse keizerrijk Duitsland. Op dat moment waren Londen en Parijs al eeuwenlang hoofdstad. Berlijn was daarmee een piepjonge en naar verhouding kleine hoofdstad. Ook nu nog, met "slechts" 3,4 miljoen inwoners is het in vergelijking tot Parijs en Londen met hun uitgebreide voorsteden een kleine hoofdstad voor een land met ongeveer 82 miljoen inwoners, 25 miljoen meer dan Frankrijk of Engeland.

Verder valt op dat Berlijn nogal decentraal ligt voor een hoofdstad. Vanaf Berlijn is het maar 60 kilometer rijden en je bent al in Polen. Die ligging is historisch te verklaren. Voor de eerste wereldoorlog behoorden delen van het huidige Polen toe aan Duitsland. Berlijn lag toen dus een stuk centraler dan nu. Als straf voor Duitslands rol in deze oorlog moest Duitsland deze delen afstaan. Na de tweede wereldoorlog en na de Duitse eenwording in 1990 heeft Duitsland officieel bevestigd voor altijd afstand te doen van deze gebieden.

Snelle groei

Vanaf pakweg 1871 groeide de stad en het aantal inwoners als kool. Berlijn werd behalve de regeringszetel ook een belangrijke industriestad. Grote bedrijven als AEG, Siemens (electrotechniek), Osram (verlichting) en Schering (medische industrie) zetten Berlijn op de kaart als industriestad. Berlijn werd dé industriestad van Duitsland.

Maar het leidde ook tot een grote bevolkingsgroep van arme arbeiders, die opeengepakt in te kleine huurhuizen (Mietskasernen) onder slechte omstandigheden moest leven. In de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) moest ook Berlijn de prijs voor de oorlog betalen met armoede en honger en hard werken in de fabrieken om het leger van materiaal te voorzien.

Berliner Tempo – Verkeer & vervoer

Vanaf de jaren ‘20 is het gejaagde, haastige, rusteloze tempo en verkeer van Berlijn, de stad “die nooit slaapt”, symbool voor moderniteit en motorisering, voor vooruitgang. Het wordt door tijdgenoten bijna als een merkproduct, namelijk als Berliner Tempo aangeduid. Tempo en Betrieb – het waren woorden met een magische aantrekkingskracht. Het was de tijd waarin met briefkaartjes van drukke verkeerspunten liet maken met daarop de tekst "Berliner Verkehr". Het Berlijnse openbaar vervoer gold als een van de modernste en efficiëntste verkeerssystemen. Het ontwikkelde zich tot een samenspel van de ondergrondse (U-Bahn), snelle treinen (S-Bahn), stadsbussen en tramlijnen. De uitvinder van onder andere de tram, de firma Siemens & Halske, was een van de grootste Berlijnse bedrijven. Het bouwde zelfs een complete wijk met fabrieken en woningen: Siemensstadt.

In 1924 werd het eerste stoplicht geïnstalleerd, op de Potsdamer Platz. Het staat er nu weer als replica, maar is niet meer in gebruik!

De Ringbahn, in de vorm van een hondenkop, verbond allerlei haltes en verliep eind 19e eeuw nog buiten de stad, maar de stad groeide ondertussen verder...

De Ringbahn, in de vorm van een hondenkop, verbindt al meer dan honderd jaar allerlei haltes en verliep eind 19e eeuw nog buiten de stad. Maar de stad groeide ondertussen verder…



Pas in 2007 kreeg Berlijn een gloednieuw centraal station, het Berlin Hauptbahnhof. Dit vormde een antwoord op de vraag hoe men de oost-west Stadtbahn met het noord-zuid verkeer kon laten kruisen. Voor de oorlog wilde men dit al bereiken. Het resultaat werd een peperduur en spectaculair gebouw, in een kromming aangelegd, met bovengrondse sporen en ondergrondse tunnelbuizen voor het noord-zuid verkeer. Het maakt deel uit van een compleet nieuwe stadswijk die hier ontstaat.

plek om de Berlijnse verkeersgeschiedenis te bekijken is het Technikmuseum, makkelijk te herkennen aan het vliegtuig op het dak. Het is gevestigd op het terrein van een voormalig reusachtig station, het beroemde Anhalter Bahnhof. Van het station zelf is nog een kleine rest te zien.

Het oudste station van Berlijn is het Hamburger Bahnhof, nu in gebruik als kunstmuseum. Een heel mooi metrostation, in oorspronkelijke staat met houten loketten en oude reclames is station Wittenbergplatz, direct tegenover het warenhuis KaDeWe.

 

Die Goldenen Zwanziger – Berlijn is de Europese "place to be"

In de jaren '20 van de 20e eeuw was Berlijn in heel veel opzichten de plaats waar het allemaal gebeurde. Keizer en monarchie waren na de oorlog afgedankt en Duitsland werd een republiek "zonder democraten". Met uitzondering van enkele jaren van voorspoed was het een tijd van grote politieke spanningen en economische crisis, maar het leek aan de andere kant wel alsof allerlei verborgen krachten los kwamen. Economisch ging het een kleine groep mensen erg goed, voor hen waren het de Goldenen Zwanziger.

Op het gebied van kunst, dans, mode, film en theater en stadsleven was Berlijn een bruisende, moderne en "snelle" metropool. Het waren de rijken in de maatschappij die hiervan profiteerden, de "gewone man" had het niet best, voor hen waren de jaren twintig allesbehalve "golden".

De filmstadt Babelsberg bij Potsdam (bij Berlijn) is de bakermat van de oudste nog actieve filmstudio's ter wereld. Hier werd filmgeschiedenis geschreven. Er ontstonden in de jaren '20 van de vorige eeuw veel creatieve en opzienbarende films, waaronder het beroemde science-fiction-verhaal Metropolis [special] dat in 2026 speelt en de basis vormde voor veel science-fiction films later! In het indrukwekkende filmmuseum bij de Potsdamer Platz kom je hierover veel te weten. Over de DDR-films die na de Tweede Oorlog gemaakt zijn is er veel informatie te vinden in het Filmmuseum Potsdam. Bekijk ook eens onze filmspecial!De actrice Marlene Dietrich speelde in "Der blaue Engel" en brak door als de enige echte Duitse wereldster ooit in Hollywood. Met de opkomst van Hitler vluchtten veel creatieve regisseurs, toneelspelers en filmpioniers naar de VS. Deze aderlating zijn de studio's nooit te boven gekomen. De indrukwekkende erfenis aan kostuums, foto's enzovoort van deze filmster kun je in het filmmuseum bij de Potsdamer Platz bekijken.

 

Rechts: Het filmmuseum, vlakbij de Potsdamer Platz.

.

Gebleven is Leni Riefenstahl: ook zij schreef filmgeschiedenis door de Olympische spelen en de Rijkspartijdagen van Hitler te verfilmen. Voor haar filmtechniek werd ze alom bewonderd, maar ze werd verguisd omdat ze nooit openlijk afstand nam van Hitler. Cabaret en revue-theater waren razend populair. De "Joop van den Ende" van Duitsland was Max Reinhardt. Hij was de ontdekker van een hele reeks theater- en filmsterren. In het indrukwekkende filmmuseum op de Potsdamer Platz kom je hierover veel te weten.

Shopping toen

Als je een Berlijns warenhuis moet noemen, zul je maar één naam noemen: het KaDeWe, oftewel het Kaufhaus des Westens. Al in 1907 was dit een van de meest luxe warenhuizen van de stad. Ook nu nog is het een begrip en behalve warenhuis ook een exhte trekpleister voor toeristen. Er is een fenomenale keuze, het personeel is er zeer goed geschoold en de echte topper is de levensmiddelenafdeling (6e etage).

Maar er waren meer beroemde warenhuizen, o.a. die van Wertheim en Herman Tietz (Leipziger Platz). De Joodse eigenaren werden echter ten tijde van de nazi's verdreven of gedwongen om hun eigendommen zogenaamd "legaal" tegen een veel te lage prijs te verkopen.

Karstadt am Hermannplatz 1929

In 1929 opende het warenhuisconcern Karstadt een nieuw filiaal aan de Hermannplatz in Neukölln. Met negen verdiepingen en een verkoopoppervlakte van 72.000 vierkant meter was het in een klap het grootste warenhuis van Europa. Het werd gebouwd in een Amerikaanse stijl. Nu is er vrijwel niets van over, maar er staat wel een warenhuis van hetzelfde concern op deze plaats.

Een beetje Amerikaanse art-deco stijl is onlangs teruggekeerd in het opvallende winkelcentrum Alexa, vlakbij het station Alexanderplatz.

 

.

Het moderne wonen en leven

Woonwijk Weiße Stadt in de wijk Reinickendorf.

Modern wonen, met veel licht en lucht en een modern strak ontwerp van gebruiksvoorwerpen – voor ons nu de normaalste zaak van de wereld, maar toen gloednieuw. In Duitsland was het de Bauhaus-beweging die hiermee furore maakte. In Berlijn kun je het Bauhaus-Archiv bezichtigen, met een permanente collectie van gebruiksvoorwerpen en maquettes van gebouwen. Allerlei bekende architecten, zoals Bruno Taut, Hans Scharoun, Ludwig Mies von der Rohe en Erich Mendelsohn waren actief in Berlijn.

Moderne woonwijken uit de jaren '20.

Het "nieuwe bouwen" moest de arbeiders eindelijk bevrijden van de donkere en ongezonde huurkazernes in het centrum van de stad. Groene wijken, met ruimte, licht en goede voorzieningen waren de toekomst. Omdat ze meestal wat aan de rand van de (toenmalige) stad lagen, zijn ze nog bewaard en vaak zelfs in oorspronkelijke staat. Helaas voor de soms idealistische plannen: ze waren toch te duur voor de gewone arbeiders…

Dé website over de architectuur monumenten van Berlijn is van de dienst stadsontwikkeling van Berlijn.

Je kunt ook langsgaan bij het bezoekadres van de dienst stadsontwikkeling Am Köllnischen Park 3 en daar maquettes bekijken van de stad, ook uit de tijd van de DDR.

.

Museumeiland

.

Berlijn kent een aantal musea van internationale betekenis. Op het museumeiland zijn de grootste en bekendste musea gevestigd: het Altes Museum, Neues Museum, Alte Nationalgalerie, Pergamonmuseum en Bode-Museum (met de koepel). Het Pergamon museum werd in 1930 geopend, op het museumeiland. Genoemd naar een Grieks altaar, dat hier 1:1 opgebouwd werd.

Te zien zijn antieke beelden, schilderijen en – in de andere staatsmusea vroegasiastische kunst, byzantijnse kunst, islamitische kunst, egyptische kunst, sculpturen en munten. Een van de wereldwijd beroemdste kunstwerken in het Altes Museum is dat van Nofretete (ook wel Nefretiti genoemd), de vrouw van een Egyptische farao.

In de Potsdamer Straße, vlakbij de Potsdamer Platz is de Neue Nationalgalerie gevestigd, met moderne kunst.

Op het museumeiland zijn de grootste en bekendste musea gevestigd: het Altes Museum, Neues Museum, Alte Nationalgalerie, Pergamonmuseum en Bode-Museum (met de koepel).

.

Het Pergamon museum werd in 1930 geopend, op het museumeiland. Genoemd naar een Grieks altaar, dat hier 1:1 opgebouwd werd.

Te zien zijn antieke beelden, schilderijen en – in de andere staatsmusea vroegasiastische kunst, byzantijnse kunst, islamitische kunst, Egyptische kunst, sculpturen en munten.

.

Een van de wereldwijd beroemdste kunstwerken in het Altes Museum is dat van Nofretete (ook wel Nefretiti genoemd), de vrouw van een Egyptische farao:

.
Olympia stadion

In 1936 organiseerde Duitsland de Olympische spelen. Het nazi-regime maakte er handig gebruik van om een positief beeld van Duitsland mee in de wereld te krijgen. Het – inmiddels gemoderniseerde – Olympia-stadion is nog steeds een indrukwekkende getuige uit die tijd. Bekijk ook zeker deze site
.
.

Berlijn in de jaren '30 en '40

Het sociaal-democratische stadsbestuur wist de positie voor burgers op een aantal gebieden te verbeteren, waardoor Hitlers nationaal-socialisten in het begin moeite hadden om Berlijn voor zich te winnen. Maar Hitler stuurde zijn beste mensen, Goering en Goebbels, naar de stad. Uiteindelijk wisten de nazi's de stad en heel Duitsland met hun gebruikelijke middelen intimidatie, moord en massale propaganda op de knieën te dwingen. De economische crisis en de grote groepen verarmde arbeiders – alleen al in Berlijn waren er 600.000 werklozen – speelden hen daarbij in de kaart.

De Gedenkstätte Sachsenhausen is een van de eerste Duitse concentratiekampen geweest. Het bevindt zich in Oranienburg, net boven Berlijn en werd gebruikt om tegenstanders in op te sluiten, te verhoren en te vermoorden.

In de Gedenkstätte Deutscher Widerstand kun je veel te weten komen over het Duitse verzet in de tweede wereldoorlog. Een van de bekendste namen is Graf Claus von Stauffenberg, die een mislukte aanslag pleegde op Adolf Hitler.

Een bijzondere tentoonstelling, in de open lucht, is die van de Topographie des Terrors. Op het terrein van het voormalige hoofdkwartier van de geheime dienst Gestapo vind je er nu een overzicht in foto's en documenten.

.

Na de Tweede Wereldoorlog: Stad in puin

In de tweede wereldoorlog werd Berlijn doelwit van geallieerde luchtaanvallen. Aan het einde van de oorlog werd de stad vrijwel dagelijks gebombardeerd, overdag door de Amerikanen, 's nachts door de Britten. Berlijn had echter veel brandmuren, waardoor de stad weliswaar voor een belangrijk deel in puin lag, maar niet volledig uitbrandde, zoals veel Duitse steden met een oude middeleeuwse kern met houten huizen. Aan het einde van de tweede wereldoorlog waren het de Russen die Berlijn veroverden. Hitler had de opdracht gegeven om de stad tot de laatste man te verdedigen, waardoor de Russen van huis tot huis de stad moesten veroveren. Nog steeds kun je op diverse plekken de kogelgaten in de muren van oude huizen zien.  De ondergang van het "Derde Rijk" is indrukwekkend verfilmd door Oliver Hirschbiegel's "Der Untergang". Website over deze laatste dagen in Berlijn, officiële website van de film Der Untergang

Koude oorlog – Geïsoleerde stad

Na de tweede wereldoorlog werd Berlijn een brandpunt in de zogenaamde "Koude Oorlog". De westerse geallieerden, Engeland, Frankrijk en Amerika kwamen steeds meer tegenover de Russen te staan. Men had in de oorlog afgesproken Berlijn gezamenlijk te regeren en daarom onder te verdelen in bezettingszones. De westerse geallieerden wilden voor hun zones democratie en een vrije markt invoeren, de Russen wilden hun oostelijke bezettingszone het communisme invoeren. Dit leidde tot grote onderlinge meningsverschillen over de toekomst van de stad en hindernissen voor de bewoners.

.

De blokkade van Berlijn
.

 


.

Een jaar lang blokkeerden de Russen 1948-1949 alle toegangswegen over land en water naar West-Berlijn. De stad kwam daarmee geïsoleerd te liggen in Oost-Duitsland. De toekomst van West-Berlijn stond op het spel. Aanvoer van goederen en personenvervoer was alleen nog via de lucht mogelijk, via de vliegvelden in West-Berlijn. De westerse geallieerden besloten tot een historische operatie: een luchtbrug vanuit West-Duitsland zou de stad uit de lucht gaan bevoorraden. Alle beschikbare transporttoestellen in Europa werden in allerijl bij elkaar gebracht naar vliegvelden in West-Duitsland. De Russen durfden het niet aan om de transporttoestellen, de Rosinenbomber (bommenwerpers die nu rozijnen in plaats van bommen vervoerden) uit de lucht te halen, op het gevaar van het ontstaan van een nieuwe wereldoorlog.

Op de Platz der Luftbrücke - vlakbij vliegveld Tempelhof – herinnert een monument aan de luchtbrug. Maar je kunt er ook veel over bekijken in het Alliierten Museum. Ook is er een wat zoetsappige TV-film over gemaakt, met de toepasselijke titel: Die Luftbrücke, in Nederland verschenen onder de naam Berlin Airlift

In het Alliierten Museum [zie verderop op deze pagina] vind je nog veel meer over de organisatie van de luchtbrug.

Bekijk ook eens de webpagina's van leerlingen van een Berlijnse school over de blokkade. Met o.a. interviews met getuigen.

.
Musea van de geallieerden

  • In het Deutsch-Russisches Museum Berlin-Karlshorst en in het Alliierten Museum kun je de sporen bekijken die de geallieerden in Berlijn en Duitsland achtergelaten hebben. Aan het feit dat het hier om twee verschillende musea gaat, kun je de Koude Oorlog nog herkennen. Het Deutsch-Russisches museum is uniek omdat het de gruwelijkheden van de oorlog van twee kanten laat zien. Zowel de oorlogsmisdaden van de Duitse troepen in Rusland, als die van de Russen tijdens hun verovering van het oostelijk deel van Duitsland.
  • In het Alliierten Museum kun je herinneringen zien aan het verblijf van de westerse geallieerden in Berlijn. Er staat een originele Rosinenbomber, maar ook het originele wachthuisje van Checkpoint Charlie, een van de grensovergangen tussen oost- en westberlijn.
  • Op weg naar Berlijn vanuit Nederland kom je langs de Gedenkstätte Deutsche Teilung Marienborn. Deze voormalige grensovergang tussen West-Duitsland en Oost-Duitsland is als museumterrein toegankelijk. Al het verkeer tussen beide landen werd hier gecontroleerd. West-Duitsers en westerse toeristen mochten alleen na controle en over een vaste route, de zogenaamde Transitstrecke, naar West-Berlijn rijden. Kort voor West-Berlijn werden ze opnieuw gecontroleerd.

Website Duits-Russisch museum
Grensovergang Marienborn

De Duitse deling – twee hoofdsteden – de muur

Vanaf 1945 was het – onderbroken door het jaar van de blokkade – steeds mogelijk geweest om tussen beide stadshelften te reizen. Veel mensen uit Oost-Berlijn werkten bijvoorbeeld in West-Berlijn. Maar al jaren verlieten veel jonge en beter opgeleide Oost-Duitsers de DDR voor een betere toekomst in West-Duitsland. In 1949 ontstonden uit de grote verschillen tussen Oost- en West-Duitsland twee staten: de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) in het westen, de Duitse Democratische Republiek (DDR) in het oosten. De hoofdstad van de BRD werd Bonn, de DDR noemde het oostelijke deel van Berlijn voortaan Berlin – Hauptstadt der DDR. In de beginjaren kregen de kinderen op school voortaan een landkaart van de DDR met daarin een witte vlek, maar iedereen wist dat dat West-Berlijn was.

Van de ene op de andere dag blokkeerden DDR-grenstroepen en agenten in augustus 1961 de grenzen van West-Berlijn. De eerste dag werd alles met prikkeldraad afgezet, maar men begon meteen met de bouw van een muur. Alleen via de vaste routes mochten de West-Berlijners naar West-Duitsland toe. Oost-Berlijners konden nu niet meer in West-Berlijn werken of via West-Berlijn naar het westen vluchten.

In het begin bleef de grens hermetisch dicht, maar na een aantal jaren kwamen er enkele versoepelingen en konden bijvoorbeeld Oost-Duitse renteniers vrij naar het Westen reizen. Ook konden West-Berlijners en westerse touristen met speciale visa Oost-Berlijn bezoeken. Maar ondanks een zekere normalisering van de betrekkingen, vierden beide stadshelften het 750-jarig bestaan van de stad in 1987 nog apart. Er was geen denken aan dat de muur zou kunnen verdwijnen, sterker nog: de muur werd steeds meer tot een technisch perfect bewakingssysteem omgebouwd, zodat niemand meer kon ontsnappen. Naar schattingen zijn ongeveer 200 mensen bij ontsnappingspogingen over de Berlijnse muur omgekomen.

Uitzichtplatform van het museum in de Bernauer Straße

De muur – en wat er nog van over is

Na de val van de muur, in 1989, stond de muur letterlijk in de weg in het nieuwe, verenigde Berlijn. Hij werd daarom – inclusief de wachttorens en grensbewakingsapparatuur -  in hoog tempo afgebroken en grotendeels als souvenir verkocht of geschonken. Je moet een geoefend oog hebben, om nu de verschillen en overgangen tussen Oost- en Westberlijn nog te zien. Slechts op enkele plekken zijn nog stukjes muur te zien, het grootste stuk staat in de Niederkirchner Straße.

Al in de jaren '60 was er in West-Berlijn een actiegroep, die de aandacht vestigde op de muur en het onrecht wat mensen daarmee aangedaan werd. Daaruit kwam een museum voort, dat tot op de dag van vandaag bestaat: het Haus am Checkpoint Charlie. Het is een privé museum op een ideale locatie – op een steenworp van de voormalige grensovergang Checkpoint Charlie – dat helaas de laatste jaren zowel professioneler als veel duurder geworden is. Maar je kunt er een aantal unieke voorwerpen en foto's bekijken, die laten zien op welke manieren DDR-burgers probeerden om hun land te ontvluchten.

Pas in 1999 vond het stadsbestuur van Berlijn het nodig om een eigen muurmuseum te maken: de Mauer Gedenkstätte. Het werd als informatiecentrum tegenover een monument van de muur gebouwd aan de Bernauer Straße. Vanaf de uitzichttoren kijk je uit op een stuk muur dat als kunstwerk gereconstrueerd is. De plek is historisch. Hier vonden dramatische vluchtpogingen plaats en nog in 1987 liet de DDR een kerk opblazen in de grenszone, om zo een beter schootsveld te hebben. Nu bevindt zich op die plek de zogenaamde verzoeningskapel. De stad Berlijn is op dit moment bezig om een muurroute te maken door de stad en het museumterrein bij deze Mauer Gedenkstätte uit te breiden, zodat toeristen en andere belangstellenden meer van de betekenis van de muur kunnen begrijpen.

East Side Gallery is een honderden meters lang stuk Berlijnse muur, dat kort na de val door internationale kunstenaars beschilderd werd. Het staat inmiddels onder monumentenzorg.

Die Berliner Mauer – alles over de Berlijnse muur, met veel foto's en kaartjes

Op de website Chronik der Wende kun je van dag tot dag terugkijken, hoe de kritiek op de DDR toenam en de val van de muur tot stand kwam.

Zowel West-Duitsland – wat formeel geen betrekkingen met Berlijn mocht onderhouden – als Oost-Duitsland deden er alles aan om "hun" Berlijn tot het uithangbord van hun politieke succes te maken. West-Berlijn kreeg enorme subsidiebedragen. Dat was ook wel nodig want de geïsoleerde ligging maakte het voor bedrijven bijna onmogelijk om normaal te produceren en geld te verdienen. Elke West-Berlijner kreeg een maandelijkse Berlijn-toeslag en jonge mensen die in West-Berlijn woonden hoefden niet in militaire dienst. Om die reden was de stad ook bij linkse en alternatieve jongeren populair. De wijk Kreuzberg werd een bolwerk van het alternatieve Berlijn.

Oost-Duitsland, dat de Oostduitse regering steevast, Berlin, Hauptstadt der DDR noemde, bezat met het oostelijke deel van de stad ook het historische centrum, waar veel prestigieuze regeringsgebouwen en musea stonden, zoals het museumeiland met het fameuze Bode- en het Pergamonmuseum, maar ook de prachtboulevard Unter den Linden.

Stalin Allee – "paleis voor arbeiders" – Opstand in 1953

Er werd veel moeite gedaan om de stad tot een echte socialistische hoofdstad om te bouwen, maar het geld ontbrak om de gehele historische stadskern te restaureren. De Stalin-Allee, later Karl Marx Allee genoemd, moest een voorbeeld zijn van succesvolle stedenbouw voor arbeiders. Maar juist de bouwvakkers die deze prachtstraat bouwden kwamen in 1953 in opstand tegen het feit dat ze voortaan langer moesten werken voor hetzelfde loon. Het leidde tot een opstand in de hele DDR, die door het Oostduiste en Russische leger bloedig neergeslagen werd.

De wereld moest zien dat de DDR een succesvol land was. In een aantal gevallen moesten historische gebouwen, zoals het centraal gelegen Stadsslot van Berlijn daarvoor wijken en werden gesloopt. Ondanks alle pogingen en nieuwe gebouwen in de jaren '60, zoals de indrukwekkende televisietoren, de Fernsehturm, en het gebied rond het Alexanderplatz, zag Oost-Berlijn er in de ogen van de Westerse toerist maar grauw en armoedig uit, zeker zonder de gebruikelijke reclames in het straatbeeld.

1953, de opstand in de DDR

Na de val van de muur – alles staat op zijn kop

Direct nadat de muur gevallen was vond er op hoog niveau koortsachtig overleg plaats. De DDR bestond immers nog, DDR-troepen en Russische troepen waren immers nog massaal aanwezig en ook de de veiligheidsdienst van de DDR, de gevreesde Stasi, (Staatssicherheitsdienst), was nog volop actief. Men kon nog niet inschatten wat er zou gebeuren, of Rusland of het leger bijvoorbeeld alsnog zou ingrijpen. Gelukkig gebeurde dit niet.

De permanente tentoonstelling in de Mauerstraße.

De stasi-gevangenis in het stadsdeel Hohenschönhausen.

Een goede film over de Stasi en de ondrukking ten tijde van de DDR is Das Leben der Anderen van regisseur Florian Henckel von Donnersmarck

De Stasi – de Oostduitse geheime dienst

In elke dictatuur heert een angst-cultuur, mede veroorzaakt door de alomtegenwoordige geheime dienst. Dat was in de DDR niet anders. Iedereen wist dat het wemelde van "Stasi"-medewerkers, zoals de medewerkers van het Ministerium für Staatssicherheit genoemd werden. Na de val van de muur probeerde de Stasi zijn sporen zoveel mogelijk te wissen en ook westerse geheime diensten waren er snel bij om gevoelige informatie van en over de Stasi in handen te krijgen. Het was voor veel mensen toch nog een schok toen na de val van de muur duidelijk werd dat de Stasi vele duizenden medewerkers had en dat zo veel mensen – vaak gedwongen – meegewerkt hadden in het bespieden en verraden van collega's of zelfs naaste familieleden.

In Berlijn zijn er tenminste drie plekken waar je veel over de Stasi te weten kunt komen.

1.Allereerst is er een officiële tentoonstelling van de Bstu, de organisatie die nu alles dossiers van de Stasi beheert. Deze tentoonstelling bevindt zich in de Mauerstraße 38.
2. Het voormalige hoofdkantoor van de Stasi in de Normannenstraße (officieel in de Ruschestraße). In een gedeelte van dit enorme gebouw werkte de top van de geheime dienst. Je kunt er vooral de sfeer proeven van de gigantische bureaucratie en de oude kantoren, want veel is in oorspronkelijke staat bewaard gebleven. Verderis er veel tentoonstellingsmateriaal te zien en te lezen.
3. Stasigevangenis Hohenschönhausen. Middenin een woonwijk ligt er opeens een gevangenis, bijna geheel in oorspronkelijke staat. Een bezoek aan deze gevangenis is indrukwekkend, vooral omdat het voormalige gevangenen zijn die je persoonlijk, in kleine groepjes, rondleiden. Ze vertellen er over de verschillende redenen die er waren om iemand op te pakken, dit geheim te houden en hoe men informatie uit de gevangenen probeerde te krijgen.

Toen de grote politieke beslissingen achter de rug waren en duidelijk was, dat de DDR zich op termijn bij West-Duitsland zou aansluiten, moest er veel tijd besteed worden aan praktische zaken: Nieuwe doorgangen door de muur te maken, wegen, spporlijnen, tramrails, telefoonleidingen, stroomkabels, gasleidingen enzovoort weer met elkaar te verbinden.

Het leidde tot compleet nieuwe situaties: Mensen die bijvoorbeeld in het centrum van de stad in een rustige doodlopende straat vlak bij de muur woonden – eigenlijk aan de rand van de stad dus – woonden van de ene op de andere dag middenin diezelfde stad aan een enorm drukke verkeersweg die nu weer doorliep tussen oost en west. Bij sommige mensen in West-Berlijn stonden opeens advocaten of families uit het westen op de stoep, met het verzoek om het huis te verlaten omdat dat huis destijds onrechtmatig afgepakt was door de DDR. Westerse winkelketens veroverden Oost-Berlijn, de prijzen stegen en veel Oost-Berlijners verloren hun werk omdat hun verouderde fabrieken en bedrijven niet concurrerend waren. Sommige Oost-Duitsers verlangden wel eens terug naar de "goede oude tijd", wel wetende dat toen zeker niet alles goed was, maar toch. Dit "Ostalgie"-gevoel speelt bijvoorbeeld in de films Sonnenallee en  Goodbye Lenin! een grote rol.

Menig Berlijner riep in deze jaren dat de muur best wel weer terug mocht komen. Want al deze veranderingen betekenden voor velen een verslechterde positie. In het Westen werden de subsidies langzaam minder, in het Oosten waren allerlei mensen hun vooraanstaande positie in de (communistische) maatschappij opeens kwijt en moesten nu werk gaan zoeken.

Berg schulden

Veel rijkere mensen verlieten de stad en gingen net buiten de stad in de randgemeenten wonen. Daar kon je immers goedkoop grond krijgen en een eigen huis laten bouwen, wat in Duitsland ook gebruikelijker is dan hier. De randgemeenten groeien sindsdien als kool en zitten er dankzij hun belastinginkomsten warmpjes bij. Ondertussen ging het met de begroting van de stad Berlijn bergafwaarts. De stad had plotseling twee "hoofdsteden" op de begroting staan, vier opera's, drie vliegvelden en een dubbel ambtenarenapparaat. Berlijn hikt sindsdien aan tegen een berg van 40 miljard Euro schulden, en het is pas de laatste jaren, na een reeks pijnlijke bezuinigingen, zo ver dat er jaarlijks geen nieuwe schulden meer gemaakt hoeven te worden.

Booming Berlin

Ondanks de grote herstructuring, die de val van de muur veroorzaakte, kwam Berlijn langzaam maar zeker uit de verstarring van de Koude Oorlog:

Mega-bouwproject

Behalve het op orde brengen van de financiën moet er veel gebeuren om de werkgelegenheid te herstellen. Naar verhouding veel Berlijners leven van de bijstand.

Na een lange juridische strijd wordt op dit moment vliegveld Schönefeld omgebouwd tot Berlin-Brandenburg International, zodat Berlijn dan over een volwaarde internationationale luchthaven zal beschikken.  De twee andere vliegvelden, die in de stad liggen, zullen later sluiten. Op dit moment is er van de bouw nog niet zo veel te zien, men is in feite nog maar net begonnen.

Rijksdag

Nadat Berlijn weer hoofdstad werd trokken allerlei ministeries, internationale ambassades en hoofdkantoren van bedrijven naar Berlijn of openden er in elk geval een eigen filiaal. Het Duitse parlement verhuisde in 1999 naar de compleet verbouwde Rijksdag, het voormalige parlementsgebouw, dat sinds de brand in 1933 hersteld was, maar niet langer die functie had. Het gebouw werd daarvoor door de Britse architect Sir Norman Foster drastisch gerestaureerd en van een glazel koepel voorzien. Deze koepel is een van dé toeristische trekpleisters van Berlijn geworden. Je kunt hem gratis bezoeken en via een grote spiraal in de koepel over de stad kijken. [zie foto]

Meer info op deze CKV-pagina van de Digischool

Holocaust monument

Een andere belangrijke plek werd in 2005 het Holocaust-Denkmal, het officiële monument voor de vermoorde joden van Europa. Midden in het centrum van Berlijn staan 2700 betonnen blokken in een glooiend landschap. De bezoeker loopt er gedesoriënteerd in rond. Bij het monument is een ondergronds informatiecentrum.

Een indrukwekkende TV-film over de Holocaust is Schindler's List (regisseur: Steven Spielburg).

Restaureren

Er kwamen grote bedragen uit Europa en van de Duitse overheid om beroemde plekken, musea en andere gebouwen te restaureren. Maar ook veel huiseigenaren en woningbouwverenigingen in Oost-Berlijn pakten de restauratie van gebouwen en oude flats aan, zodat Berlijn er op een aantal plekken nu keurig en bijna "nieuw" uitziet.

Een indrukwekkend voorbeeld zijn de Hackesche Höfe, een voorbeeld van de Berlijnse stedenbouw in de 19e eeuw. Op weinig grond werden wonen en kleine fabriekjes en werkplaatsen bij elkaar gebouwd. De Hackesche Höfe zijn een voorbeeld van een vrij luxe manier van bouwen, normaal gesproken werd alles nog veel meer op elkaar gebouwd, zodat speculanten en huisjesmelkers veel geld konden verdienen aan de huurders: arbeiders die zo dicht op elkaar gepakt, met weinig licht en lucht moesten wonen en bijvoorbeeld samen een buitentoilet moesten delen.

Joods museum

Een van de opmerkelijkste gebouwen van Berlijn is het Joods museum. Het is van bovenaf gezien in de vorm van een bliksemschicht gebouwd. De bezoeker is na binnenkomst eerst flink gedesoriënteerd – en wordt geconfronteerd met de Holocaust, met Joden die moesten vluchten, maar ook met de "as van de continuïteit". Vanaf de verdieping daarboven gaat het over de geschiedenis van de Joden en de Joodse cultuur in Duitsland. Een indrukwekkend en heel leerzaam museum.

Een bijzonder mooie plek waar het Joodse leven te zien is, is de gerestaureerde synagoge in de Oranienburger Straße, die nu gebruikt wordt voor tentoonstellingen van het Centrum Judaicum

Vlakbij, in de Große Hamburger Straße bevindt zich een klein monument. Op het terrein van een Joods bejaardentehuis dat zich daar bevond, verzamelden de nazi's de Joden die ze deporteerden.

Niet veel verderop bevindt zich een monument in de Rosenstraße. Deze straat werd bekend door het openlijke verzet van Duitse vrouwen, wier Joodse mannen afgevoerd dreigden te worden. Deze gebeurtenissen werden door de Duitse regisseuse Margaretha von Trotta onder de naam "Rosenstraße" verfilmd.

Berlijn nu

De beroemde Love Parade – een enorm techno-dansfeest in de straten van Berlijn – maakte de wereld duidelijk dat Berlijn een hippe, moderne stad was. Het sterkte het stadsbestuur in de mening dat Berlijn het vooral ook van het toerisme moet hebben. Nu al is dat een van de belangrijkste inkomstenbronnen van de stad. Het aantal overnachtingen door binnen- en buitenlandse toeristen groeit al jaren.

Ook zonder dat het stadsbestuur het zo plande, ontwikkelde de stad zich tot een ideale plek voor creatieve beroepen. Voor weinig geld is er altijd wel ergens een verlaten fabriekshal of leegstaand kantoor te vinden, de woonlasten en levenskosten zijn nog steeds erg laag vergeleken bij andere hoofdsteden. Het gevolg is dat Berlijn een groot aantal creatieve, kleine bedrijfjes en kunstenaars aantrekt.

Overzichten

* De officiële website van de stad en het Bundesland Berlin is www.berlin.de, maar ook op www.berlinonline.de kun je veel vinden. Vergeet ook niet de Tourist-Info: www.berlin-tourist-information.de
* De officiële website van de stad Potsdam, de voormalige residentiestad ten zuid-oosten van Berlijn: www.potsdam.de
* Algemene toeristische informatie over Berlijn in het Nederlands: www.berlijninfo.nl

Kranten, magazines, radio

* De liberale Der Tagesspiegel, de meer conservatievere Berliner Morgenpost en de meer linkse Berliner Zeitung zijn de grote serieuzere kranten van Berlijn. De BZ (spreek uit als bee-tsett) is het bekendse boulevardblad. In het wStadtpmagazin TIPP vind je uitgaanstips en de culturele agenda. Een echte Berlijnse krant is ook de TAZ: die Tageszeitung, die een kritische en alternatieve invalshoek heeft.
* Fritz is een Berlijnse pop & rockzender voor een jong publiek. Heel serieus is bijvoorbeeld de nieuwszender Inforadio

Geschiedenis overzichten

* Chronik Berlin
www.chronik-berlin.de
rijk geïllustreerd overzicht van de geschiedenis van Berlijn
* Haus der Geschichte
www.hdg.de
museum in Bonn over de Duitse geschiedenis na 1945.
* Deutsches Historisches Museum
www.dhm.de
Dit museum gaat niet speciaal over Berlijn, maar over de gehele Duitse geschiedenis.
* LEMO: "lebendiges virtuelles Museum online"
www.hdg.de/lemo/
online 'museum' over de Duitse geschiedenis vanaf 1900

DDR-links

* DDR-museum Berlin
Nieuw museum (sinds juli 2006) in het centrum van Berlijn
http://www.ddr-museum.de
* Die DDR im WWW
www.ddr-im-www.de/
grote website over de voormalige DDR, talrijke onderwerpen worden behandeld.
* DDR-Suche
www.ddr-suche.de
een uitgebreide zoekmachine voor onderwerpen over de DDR
* Trabi
www.trabi.de
alles over de Oostduitse auto Trabant, ook wel Trabi genoemd
* Fernsehen der DDR
www.ddr-tv.de.vu
alles over de televisie ten tijde van de DDR
* Unser Sandmännchen
www.sandmännchen.de
Het "zandmannetje" was een poppenserie op de DDR-TV; elke dag was het een verhaaltje voor het slapen gaan. Het Sandmännchen maakte reizen over heel de wereld en in de mooiste vervoersmiddelen. Toen in 1978 de eerste Duitser de ruimte in ging (met een Russische raket) vloog een Sandmännchen-pop mee. Ook in West-Duitsland was er een Sandmännchen, maar tot op de dag van vandaag is het Sandmännchen uit Oost-Duitsland het meest populair gebleken.
* DDR-Bilder
www.ddr-bilder.de
fotoverslag met text van een West-Berlijnse fotograaf die vanaf 1958 in de DDR foto's maakte

Potsdam

Postdam was de residentiestad van de Pruissische koningen en Duitse keizers bij Berlijn. Nu is het de hoofdstad van de deelstaat Brandenburg, waar Berlijn in ligt.

* Postdam Sanssouci
www.sanssouci-sightseeing.de
algemene informatie over de diverse paleizen en parken in Potsdam
* Stiftung Preußische Schlösser und Gärten
www.spsg.de
officiële site van de stichting die alle paleizen en tuinen in Berlijn en Brandenburg beheert.

De Duitse deling

* Geteilt – Vereint. 50 Jahre deutsche Frage in Karikaturen des Hauses der Geschichte
www.hdg.de/karikatur/
karikaturen over de Duitse deling 1949-nu
* Hundert Deutsche Jahre:
www.swr.de/100deutschejahre/folgen/46/index.html
mutli-mediale geschiedenisreeks over het dagelijks leven in Duitsland. Aflevering over de Duitse eenheid.