In de gastcolumn deze maand schrijft Walfred Haans, community-manager filosofie, over het examenonderwerp vwo voor Filosofie: Vrije wil.

Vrije wil zonder vrijblijvendheid

Bij sommige vakken in het voortgezet overlapt de stof die bij het centraal examen wordt getoetst de stof van het schoolexamen. Dat gebeurt bij natuurkunde en wiskunde. Bij andere vakken worden leerlingen bij het centraal examen getoetst op bepaalde vaardigheden en komen overige vaardigheden enkel aan bod binnen het schoolexamen. Dat gebeurt bij de moderne vreemde talen, waar het examen zich beperkt tot tekstverklaring, terwijl luistervaardigheid enkel binnen het schoolexamen wordt getoetst. Bij weer andere vakken is bij de centrale examens sprake van speciale onderwerpen die jaarlijks of om de paar jaar wisselen. Dat is het geval bij geschiedenis, maar ook bij filosofie.

Zo worden in 2012 de examenkandidaten op vwo voor filosofie aan de tand gevoeld over een nieuw examenonderwerp: Vrije wil. Dat is een veelzijdig onderwerp dat raakvlakken heeft met uiteenlopende vakken zoals natuurkunde, biologie en psychologie. De examenkandidaten kunnen hiermee beproeven dat filosofie niet een zoveelste vakje vormt dat geïsoleerde vraagjes beantwoordt, maar een vak dat diverse vakken verbindt en met wetenschapsfilosofische, ethische en logische vraagstukken dwars erdoorheen snijdt.

Voor het nieuwe examenonderwerp is ook een examenkatern verschenen: het boek Vrije wil van Tjeerd van de Laar en Sander Voerman. Het betreft een lijvig en informatief boekwerk dat maar liefst 216 pagina’s telt. De examenkandidaten maken niet alleen kennis met oude koeien, zoals Descartes, Hume en Kant, die uit de sloot zijn opgeduikeld, maar ook met actuele discussies in de criminologie, psychologie en hersenonderzoek. Van de filosofie-examenkandidaten wordt dus wel verwacht dat zij heel wat meer kennen en kunnen dan willekeurige voorbijgangers op straat zouden weten te melden.

Natuurlijk is een onderwerp van een centraal examen geen vrije keuze voor de examenkandidaten: noch voor degenen die het natuurkunde-examen afleggen, noch bij de examens voor de moderne vreemde talen en evenmin bij filosofie. Het is slikken of stikken. Wie het onderwerp zo weinig bevalt dat hij er zich niet in verdiept, mag zakken. Vrije wil heeft nu eenmaal zijn grenzen.

Toch pleit het tegen de deterministische gedachte dat alles al tevoren vast ligt, dat filosofie wisselende examenonderwerpen kent. De ontwikkeling van dit vak blijft verrassingen bieden. Leerlingen en docenten verbreden en verdiepen hun kennis en krijgen zo gelukkig niet de gelegenheid om de slaapstand op te zoeken. Zou dat betekenen dat mensen van het vak filosofie objectief beter worden? Of zouden het juist de leerlingen en docenten zijn die al objectief beter zijn, die kiezen voor het vak filosofie? Hun waardering voor het vak lijdt er in ieder geval niet onder.

Reageer


+ zeven = 11